Adalet Yoksa Oyun da Yok: Hayvanlarda Adalet Duygusu

İnsanlar, adalet duygusuna dair oldukça donanımlı canlılardır. Bu duygu; mümkün olduğunca, ailemiz ve kendimiz için avantajlı olabilecek şeyler aramaya yatkın olduğumuzu düşündüğünüzde; evrimsel açıda..
Görsel Telif:

İnsanlar, adalet duygusuna dair oldukça donanımlı canlılardır. Bu duygu; mümkün olduğunca, ailemiz ve kendimiz için avantajlı olabilecek şeyler aramaya yatkın olduğumuzu düşündüğünüzde; evrimsel açıdan oldukça şaşırtıcıdır. Fakat esasında, adalet hissi insanları sosyal açıdan birbirine bağlama noktasında oldukça yardımcı bir işleve sahiptir. İnsan işbirliği, karşılıklı özgecilik üzerine kuruludur; dolayısıyla adaletli davranmak durumundayız, çünkü bir gün o adalete bizim de ihtiyacımız olacaktır.

“Dava” isimli kurgu romanında Kafka; öldüğü güne dek ısrarla hukukun kapısını zorlayan, ama her defasında büyük kapılar, iri bekçilerce durdurulan adalet arayışındaki bir adamdan bahseder. Romanın kahramanı Josef K., öleceği gün; “Peki ama neden benden başka kimse bu kapıyı zorlamıyor?” der. Artık tanış olduğu bekçi, K.’ya; “Çünkü bu kapı senin için yapıldı. Sen buraya giremeyesin diye. Sen ölünce ben de çekip gideceğim,” der.

Kafka’nın 1924’te kurguladığı “Dava” bugün için de güncelliğini koruyor. Aradan geçen yaklaşık doksan beş yıla karşın günümüzde de mahkemelerden,  beklenen adaletin gerçekleşmediği durumlar,  bize “adalet”’ le olan “dava”mızın hala sürmekte olduğunu işaret ediyor.

Peki adalet arayışı yalnızca türümüze özgü bir durum mudur? Diğer hayvanlarda da böylesi bir duygu evrilmiş midir? Diğer hayvanlar da tıpkı Kafka’nın romanındaki K. gibi “o kapıyı” zorlar mı?

Her ne kadar hayvanlarda adalet duygusunu gözlemleyebilmek zor olsa da, kurgulanan bazı deneyler; hayvanlar arasında adalet beklentisinin var olup olmadığına dair ipuçları sunma noktasında bizlere yardımcı oluyor. Bu deneylerden birisi de; “eşitsizlikten kaçınma deneyi”dir. Söz konusu bu deneyde, deneklerden birisi görevi başarıyla tamamladığı için ödüllendirilirken, diğer denek görevi başarıyla tamamladığında kendisine sevmediği bir “ödül” veriliyor.

Eşitsizlikten kaçınma deneyi için test edilen türlerden ilki kahverengi kapuçin maymunlarıydı. Maymunların bir jeton vererek ödül aldıkları deneyde, deneklerden birisine verdiği jeton karşılığında bir dilim salatalık verilirken, deneyin odak noktasını olmayan diğer maymuna ise aynı görevde bir jeton karşılığında üzüm veriliyor. Kapuçin maymunları söz konusu salatalık ve üzüm olduğunda üzümü seçerler. Sürekli olarak salatalıkla “ödüllendirilen” maymun, diğer maymuna üzüm verildiğini fark edince elindeki her şeyi deneyi yürüten araştırmacıya atıyor ve kafesin demirlerine vurarak bir “protesto” uyguluyor.

Kapuçin maymunları, bir ödül elde etmek için göstermeleri gereken çaba miktarına dair herhangi bir haksızlık durumu söz konusu ise buna da çok hassastırlar. Ödül için “çalışmak” zorunda kaldıklarında ve deney ortaklarının, ödülü bir “hediye” olarak aldığını görebildikleri zaman, göreve katılmayı bırakırlar. Yani ortada bir adaletsizlik var ise, kapuçin maymunları “oyundan” çekilirler.

Şempanzeler, resus makakları ve uzun-kuyruklu makaklar da dahil olmak üzere diğer bir dizi primat türü de; eşitsizliğe karşı bazı davranışsal tepkiler sergiler. Primatlar dışında, oldukça sosyal olan iki memeli türü; köpekler ve farelerin de adaletsizliğe karşı hassas davranışlar sergilediği ortaya konulmuştu.

Adalet Yoksa, Oyuna Katılmaya da Gerek Yok

Peki ya memeli olmayan türler için ne söyleyebiliyoruz? Son yıllarda, kuşlarda yürütülen biliş çalışmalarında, kargagiller, genellikle birincil modellerdendir. Oldukça sosyal ve esnek bir sisteme sahip olan kargagiller; kuzgun, saksağan, kestane kargası gibi 120’den fazla türü içerisinde barındıran oldukça geniş bir ailedir. Örneğin; yetişkin kuzgunlar; bölgesel eşler halinde yaşarken, küçük kargalar; geniş topluluk halindeki gruplarda yaşar. Bazı türlerde, örneğin; leş kargalarında, sosyallik çevreye dayalıdır. Bazı çevrelerde erkek-dişi çiftleri halinde üreyebilirken, diğer bölgelerde kooperatif gruplar halinde üreyebilirler.

Görsel: Claudia Wascher

Farklı karga türlerinde, doğal işbirliğinin çeşitli formları gözlemlenebilir. Saldırı gibi durumlarda birbirlerine yardım eden kargalar ; yiyecek gibi bazı kaynakları ve avcıları hakkındaki bilgileri de birbirleriyle paylaşabilirler. Bu yüzden, kargagillerin vahşi doğada işbirliği yaptıkları göz önüne alındığında, aralarında bir adalet ya da adaletsizlik duygusunun da görülmesini bekleriz.

Bu durumu gözlemlemek amacıyla, araştırmacılar, primatlarla yürüttükleri aynı testi kargalar arasında da yürüttü. Denek olarak, 4 kuzgun ve 6 leş kargası seçildi. Kargalara ödül olarak bir dilim peynir verilirken (kargalar peyniri sever), teselli ödülü olarak da üzüm verildi. Deneylerin birinde, her iki deneğe de bir jeton karşılığında araştırmacı tarafından aynı yiyecek ödülü verildi. Diğer deneyde ise, kargalardan birisine jeton karşılığında yalnızca üzüm verilirken, diğer kargaya peynir verildi. Ayrıca deneklerin, bir peynir veya bir üzüm parçası için jetonları değiştirmeleri gereken bir “efor kontrolü” deneyi de uygulandı. Fakat bu deneyde, diğer kuşa da aynı ödül verildi ve kuş bu ödülü bir karşılığı olmaksızın bir hediye olarak aldı.

Eşitsizlik durumunda, adil davranılmayan karganın ikincil ödülü (üzüm) almayı bıraktığı görüldü. “Efor kontrolü” deneyinde, kargalar diğer karganın herhangi bir çaba göstermeksizin ödülü aldığını görünce, ödül için jeton vermeye son verdiler. Her iki durumda da kargaların, haksız muamele gördüklerini fark ettikleri ve işbirliği yapmamaya karar verdikleri gözlemlendi.

Bu açıdan bakınca, kargalar da tıpkı diğer bazı memeliler gibi davranabiliyor. Dolayısıyla bazı hayvanlar için, işbirliğindeki karmaşıklık ve esneklik, neyin adil neyin adil olmadığını ayırt etme noktasında adalet beklentisinin evrimine neden olmuş olabilir. Eşitsizlikten kaçınma gerçeği, yalnızca bir dizi primat türü için değil, aynı zamanda kargagiller için de, bu adalet ve işbirliği fikrinin, onlarda da sosyalliğin evrimleşmesine imkân tanıyan bir şey olduğunu ortaya koymaktadır.

Kaynak ve İleri Okuma

Etiket
  • Projelerimizde bize destek olmak ister misiniz?
  • Dilediğiniz miktarda aylık veya tek seferlik bağış yapabilirsiniz.
  • Destek Ol
Yorum Yap (0 )

Yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız.

Bunlar da ilginizi çekebilir

Bağış Yap, Destek Ol!
Projelerimizde bize destek olmak isterseniz,
Patreon üzerinden
bütçenizi zorlamayacak şekilde aylık veya tek seferlik bağışta bulunabilirsiniz.
E-Bülten Üyeliği
Duyurulardan e-posta ile
haberdar olmak istiyorum.
Reklam Reklam Ver
Arşiv